لامرد؛ سرزمین تاریخ، فرهنگ و فرصت‌های بزرگ اقتصادی

موقعیت جغرافیایی لامرد

شهرستان لامرد با مساحتی حدود ۳۹۳۲ کیلومترمربع در جنوب استان فارس و در فاصله حدود ۴۴۶ کیلومتری شیراز قرار دارد. این شهرستان از شمال با شهرستان‌های خنج و لارستان، از غرب با شهرستان مُهر و نواحی نزدیک عسلویه و از جنوب و شرق با استان هرمزگان هم‌مرز است.

بر اساس تقسیمات کشوری، شهرستان لامرد دارای پنج بخش مرکزی، اشکنان، علامرودشت، خیرگو و چاه‌ورز است. شش شهر لامرد، اشکنان، اهل، علامرودشت، خیرگو و چاه‌ورز نیز شهرهای اصلی شهرستان را تشکیل می‌دهند.

رشته‌کوه‌های منطقه، شهرستان را به دو پهنه طبیعی عمده تقسیم کرده‌اند: دشت مرکزی شامل لامرد و اشکنان و دشت علامرودشت شامل علامرودشت، خیرگو و چاه‌ورز. این ساختار طبیعی در شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، مسیرهای ارتباطی و فرهنگ محلی منطقه تأثیر داشته است.

جمعیت و شهرنشینی

بر پایه آخرین سرشماری عمومی منتشرشده در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان لامرد ۹۱ هزار و ۷۸۲ نفر و جمعیت شهر لامرد ۲۹ هزار و ۳۸۰ نفر بوده است.

جمعیت شهر لامرد در چند دهه گذشته رشد قابل توجهی داشته و از ۴۷۵ نفر در سال ۱۳۵۵ به بیش از ۲۹ هزار نفر در سال ۱۳۹۵ رسیده است. توسعه ساختارهای اداری، تأسیس صنایع بزرگ، گسترش مراکز آموزشی و درمانی و افزایش مهاجرت از روستاها و بخش‌های اطراف، از عوامل اصلی این رشد بوده‌اند.

آمار سال ۱۳۹۵ اکنون قدیمی است و جمعیت واقعی شهرستان، با توجه به تحولات صنعتی و شهری، احتمالاً بیشتر شده است؛ اما تا انتشار سرشماری رسمی جدید، همان آمار باید مبنای استناد قرار گیرد.

پیشینه تاریخی

آثار باستانی، قلعه‌ها، محوطه‌های تاریخی، آسیاب‌های آبی، برکه‌ها، سدهای قدیمی و گورستان‌های کهن نشان می‌دهند که سکونت انسانی در منطقه لامرد سابقه‌ای طولانی دارد.

در تقسیمات ایران پیش از اسلام، بخش‌هایی از این منطقه در محدوده «کوره اردشیر» قرار داشته است. در دوره اسلامی، جغرافیای لامرد در پیوند با لارستان، ایراهستان، کران و نواحی ساحلی سیراف شناخته می‌شد. ارتباط تاریخی مردم منطقه با بنادر خلیج فارس، زمینه رفت‌وآمد، تجارت، مهاجرت و تبادل فرهنگی با کشورهای جنوبی خلیج فارس را فراهم کرده است.

درباره وجه تسمیه «لامرد» روایت‌های متفاوتی وجود دارد و هیچ‌یک را نمی‌توان با قطعیت تنها منشأ نام شهرستان دانست. نام لامرد دست‌کم در برخی متون دوره قاجار ثبت شده است. شهرستان لامرد در ۲۴ آبان ۱۳۶۸ رسماً تشکیل شد و شهر لامرد به‌عنوان مرکز آن تعیین گردید.

اقلیم و ویژگی‌های طبیعی

لامرد دارای اقلیمی گرم و خشک است. تابستان‌ها طولانی و بسیار گرم و زمستان‌ها عموماً معتدل و مطبوع‌اند. میانگین بارندگی سالانه حدود ۲۵۰ میلی‌متر گزارش شده، اما بارش‌ها معمولاً کوتاه، شدید و بعضاً سیل‌آسا هستند.

دمای هوا در روزهای گرم تابستان می‌تواند از ۴۵ درجه سانتی‌گراد عبور کند. در خرداد ۱۴۰۵، سازمان هواشناسی دمای ۴۶٫۸ درجه را در لامرد ثبت کرد.

کمبود منابع آب پایدار، تبخیر بالا، بارندگی نامنظم و احتمال وقوع سیلاب‌های ناگهانی، مهم‌ترین محدودیت‌های طبیعی شهرستان‌اند. در مقابل، تابش فراوان خورشید یکی از ظرفیت‌های مهم لامرد برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی و تأمین بخشی از انرژی صنایع است.

مردم‌شناسی و گروه‌های ساکن لامرد

جامعه امروز لامرد حاصل تداوم سکونت خانواده‌ها و طایفه‌های محلی در دشت‌های لامرد، اشکنان و علامرودشت و همچنین رفت‌وآمد تاریخی با لارستان، بستک، پارسیان، مُهر، خنج و بنادر خلیج فارس است. اشتغال، تجارت، ازدواج و مهاجرت‌های درون‌منطقه‌ای سبب شده‌اند مرزهای هویتی میان بخش‌های شهرستان پیوسته و درهم‌تنیده باشند.

در شهرها و روستاهای بخش مرکزی، اشکنان، علامرودشت، خیرگو و چاه‌ورز، خانواده‌ها و تیره‌های گوناگون با پیشینه‌های محلی، بازرگانی، دریانوردی، دامداری، خدماتی و صنعتی زندگی می‌کنند. بخشی از ساکنان نیز در دهه‌های اخیر برای کار، تحصیل و فعالیت صنعتی از دیگر نقاط فارس، هرمزگان، بوشهر و سایر استان‌ها به لامرد آمده‌اند.

اصطلاح‌هایی مانند «بیخه‌ای»، «اچمی» و «لارستانی» در این پرونده بیش از هر چیز به حوزه‌های زبانی و جغرافیایی اشاره دارند و نباید آنها را نژادها یا گروه‌های کاملاً جدا از یکدیگر دانست. پیوندهای خویشاوندی، اقتصادی و فرهنگی میان این حوزه‌ها گسترده است.

اکثریت مردم شهرستان شیعه هستند و در شهر اهل و برخی نقاط پیرامونی، جامعه اهل‌سنت نیز پیشینه تاریخی دارد. همزیستی مذهبی، مهاجرت دوره‌ای به کشورهای خلیج فارس و بازگشت سرمایه و تجربه مهاجران از ویژگی‌های مهم مردم‌شناسی معاصر لامرد است.

زبان، گویش و فرهنگ عمومی

زبان رسمی و مشترک مردم فارسی است، اما گویش‌های بومی منطقه تنوع قابل توجهی دارند. در بخش‌های مرکزی، علامرودشت، خیرگو و چاه‌ورز، گونه‌های محلی موسوم به بیخه‌ای رواج دارند و در اشکنان و اهل، گویش‌های نزدیک به زبان اچمی و لارستانی شنیده می‌شوند.

تفاوت واژگان، آهنگ گفتار و تلفظ میان روستاها و شهرهای نزدیک، بخشی از میراث ناملموس لامرد است. ثبت واژه‌ها، روایت‌های شفاهی، ضرب‌المثل‌ها، ترانه‌های محلی و نام‌های جغرافیایی می‌تواند به حفظ این تنوع کمک کند.

مهمان‌نوازی، همکاری خانوادگی، فعالیت اقتصادی و پیوندهای دیرینه با کشورهای حوزه خلیج فارس از ویژگی‌های شناخته‌شده فرهنگ عمومی منطقه‌اند. این پیوندها بر معماری خانه‌ها، خوراک، پوشاک، موسیقی، تجارت و سبک زندگی بخش‌هایی از شهرستان اثر گذاشته‌اند.

صنایع‌دستی و خوراک‌های محلی

گلیم‌بافی، گبه‌بافی، قالی‌بافی، خوس‌بافی، زنبیل‌بافی، جاجیم‌بافی، خورجین‌بافی، نواربافی، سیاه‌چادربافی و تولید برخی پوشاک سنتی از صنایع‌دستی منطقه به شمار می‌روند.

غذاها و خوراکی‌های سنتی لامرد نیز بخشی از هویت فرهنگی شهرستان‌اند. نان نازک، جلاب، ماجون، تلیت دوغ، آب ماهی و خوراک‌های تهیه‌شده از لبنیات و محصولات محلی از جمله خوراک‌های شناخته‌شده منطقه هستند.

ارتباط تاریخی با بنادر و کشورهای حوزه خلیج فارس، به‌ویژه کویت، قطر، بحرین و امارات، بر شیوه زندگی، تجارت و بخشی از فرهنگ عمومی لامرد اثر گذاشته و در شکل‌گیری سرمایه‌های انسانی و اقتصادی منطقه نقش داشته است.

ورزش و افتخارآفرینان

فوتبال، فوتسال، کشتی، والیبال، ورزش‌های رزمی و بدنسازی از رشته‌های پرطرفدار شهرستان‌اند. فعالیت تیم‌های محلی، مسابقات مدارس و هیئت‌های ورزشی بخش‌ها، بستر اصلی شناسایی استعدادها را تشکیل می‌دهد.

سیده زهرا احمدی‌زاده در فوتبال و فوتسال ملی و عبدالرضا رستگار در کشتی آزاد پیشکسوتان جهان از چهره‌های شناخته‌شده ورزشی لامرد هستند. حضور ورزشکاران شهرستان در رقابت‌های استانی و ملی نشان می‌دهد توسعه سالن‌ها، زمین‌های استاندارد، مربیگری و حمایت پایدار از ورزش بانوان و پایه می‌تواند دامنه موفقیت‌ها را افزایش دهد.

در برنامه توسعه شهرستان، ورزش فقط یک فعالیت رقابتی نیست؛ دسترسی متوازن جوانان و خانواده‌ها در پنج بخش به امکانات ورزشی، بخشی از سلامت عمومی، نشاط اجتماعی و پیشگیری از آسیب‌هاست.

منطقه ویژه اقتصادی لامرد

منطقه ویژه اقتصادی لامرد مهم‌ترین موتور توسعه صنعتی شهرستان و یکی از کانون‌های راهبردی صنایع انرژی‌بر کشور است. این منطقه با مساحتی حدود ۸۵۰۰ هکتار، زیرمجموعه سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران، ایمیدرو، است.

نزدیکی به پارس جنوبی، دسترسی به منابع انرژی، مجاورت با استان‌های بوشهر و هرمزگان، فاصله نسبتاً کم با بنادر خلیج فارس، وجود فرودگاه و ذخایر معدنی، مهم‌ترین مزیت‌های این منطقه‌اند.

منطقه ویژه اقتصادی لامرد با هدف توسعه صنایع آلومینیوم، فولاد، پتروشیمی، سیمان، منیزیم، صنایع معدنی و زنجیره‌های پایین‌دستی ایجاد شده است. جلوگیری از خام‌فروشی، افزایش صادرات غیرنفتی، جذب سرمایه‌گذاری و ایجاد اشتغال پایدار از اهداف اصلی آن به شمار می‌روند.

مجتمع صنایع آلومینیوم جنوب

مجتمع صنایع آلومینیوم جنوب، سالکو، بزرگ‌ترین پروژه صنعتی مستقر در منطقه ویژه اقتصادی لامرد است. عملیات اجرایی فاز نخست این مجتمع از دی‌ماه ۱۳۹۴ آغاز شد و نخستین تولید آن در سال ۱۳۹۹ به بهره‌برداری رسید.

ظرفیت فاز نخست سالکو ۳۰۰ هزار تن شمش آلومینیوم در سال است. این مجتمع علاوه بر سالن‌های احیا و ریخته‌گری، دارای واحدهای تولید آند و تأسیسات پشتیبانی است و محصولات آن در صنایع ساختمانی، حمل‌ونقل، برق، لوازم خانگی و صنایع پیشرفته کاربرد دارند.

تکمیل صنایع پایین‌دستی آلومینیوم می‌تواند ارزش اقتصادی تولیدات سالکو را چند برابر کند. تولید بیلت، پروفیل، ورق، فویل، قطعات خودرو، کابل، تجهیزات ساختمانی و محصولات آلومینیومی پیشرفته، از مهم‌ترین فرصت‌های سرمایه‌گذاری آینده لامرد است.

کارخانه سیمان لامرد

کارخانه سیمان لامرد یکی از بزرگ‌ترین واحدهای سیمانی استان فارس و جنوب کشور است. این کارخانه با ظرفیت اسمی حدود ۳۸۰۰ تن کلینکر در روز، در تأمین سیمان و کلینکر موردنیاز بازار داخلی و صادرات نقش دارد.

نزدیکی به بنادر جنوبی و بازار کشورهای حاشیه خلیج فارس، سیمان لامرد را از مزیت صادراتی برخوردار کرده است. توسعه صادرات، تولید سیمان‌های تخصصی، افزایش بهره‌وری انرژی، استفاده از سوخت‌های جایگزین و راه‌اندازی سامانه بازیافت حرارت اتلافی از مهم‌ترین مسیرهای توسعه این صنعت هستند.

معادن و صنایع معدنی

لامرد دارای ذخایر قابل توجه سنگ‌آهک، مارن، دولومیت، گچ و دیگر مواد معدنی غیرفلزی است. این ذخایر، پایه مناسبی برای توسعه صنایع سیمان، آهک، منیزیم، گچ صنعتی، مصالح ساختمانی و صنایع پایین‌دستی معدنی فراهم کرده‌اند.

وجود سنگ گچ باکیفیت و ذخایر دولومیت می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد صنایع با ارزش افزوده بیشتر باشد. سیاست درست برای آینده لامرد، فاصله‌گرفتن از فروش مواد خام و حرکت به‌سمت تولید محصولات فرآوری‌شده و صادرات‌محور است.

زیرساخت‌های ارتباطی

فرودگاه بین‌المللی شهدای لامرد یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های شهرستان است. عملیات احداث این فرودگاه در دهه ۱۳۶۰ آغاز شد، نخستین پرواز آن در سال ۱۳۷۲ انجام گرفت و در سال ۱۳۷۵ نخستین پرواز خارجی به مقصد دبی برقرار شد.

وجود فرودگاه، مسیرهای زمینی به خنج، لارستان، مُهر، عسلویه و پارسیان و نزدیکی به بنادر جنوبی، لامرد را در موقعیت مناسبی قرار داده است؛ اما برای پاسخ‌گویی به توسعه صنعتی آینده، تکمیل راه‌های ایمن، اتصال ریلی به شبکه سراسری و بنادر و تقویت حمل‌ونقل بار ضروری است.

جاذبه‌های تاریخی و گردشگری

لامرد علاوه بر صنعت، از ظرفیت‌های تاریخی و طبیعی قابل توجهی برخوردار است. بیش از ۷۰ اثر تاریخی شهرستان تا پایان سال ۱۳۹۹ در فهرست آثار ملی ثبت شده بود.

• آسیاب‌های آبی تنگ ترمان
• مجموعه تاریخی علی‌خانی در اشکنان
• قلعه اشکنان
• قلعه گلرخ
• قلعه شیخ عامر
• سد تاریخی نعمه
• حمام ده‌کهنه
• پل تاریخی آبرسان اهل
• استودان‌ها و محوطه‌های باستانی منطقه
• امامزاده شاه فرج‌الله
• موزه‌های محلی و مردم‌شناسی
• چشمه‌های آب‌گرم
• منطقه طبیعی کوه هوا و تنگ خور
• روستاهای میرحسنی و لاورخشت
• چشم‌اندازهای طبیعی علامرودشت و چاه‌ورز

آسیاب‌های آبی تنگ ترمان متعلق به دوره قاجارند و در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده‌اند. بهترین فصل سفر به لامرد از اواخر پاییز تا اوایل بهار است؛ زمانی که هوای منطقه معتدل‌تر و طبیعت برای گردشگری مناسب‌تر است.

نام‌آوران و چهره‌های اثرگذار لامرد

نام‌آوران لامرد در همین پرونده «درباره لامرد» و بر پایه سطح اثرگذاری و بالاترین مسئولیت رسمی یا حرفه‌ای دسته‌بندی شده‌اند. ترتیب فهرست، ارزش‌گذاری شخصی نیست و فقط جایگاه و سمت ثبت‌شده افراد را نشان می‌دهد.

این فهرست زیرمجموعه لامردشناسی است و با تکمیل منابع عمومی و سوابق قابل استناد به‌روزرسانی می‌شود.

مهم‌ترین ظرفیت‌های توسعه لامرد

1. نزدیکی به پارس جنوبی و منابع انرژی
2. قرارگرفتن میان استان‌های فارس، بوشهر و هرمزگان
3. دسترسی نسبتاً نزدیک به بنادر خلیج فارس
4. وجود منطقه ویژه اقتصادی
5. استقرار مجتمع آلومینیوم جنوب
6. برخورداری از کارخانه سیمان و ذخایر معدنی
7. وجود فرودگاه بین‌المللی
8. سرمایه و تجربه تجار و فعالان اقتصادی لامردی در کشورهای خلیج فارس
9. ظرفیت بالای انرژی خورشیدی
10. نیروی انسانی تحصیل‌کرده و جوان

چالش‌های اصلی

• کمبود آب و وابستگی به منابع محدود زیرزمینی
• ناپایداری تأمین برق و گاز صنایع
• تکمیل‌نشدن اتصال ریلی به بنادر و شبکه سراسری
• ضعف برخی محورهای جاده‌ای و ایمنی حمل‌ونقل
• توسعه ناکافی صنایع پایین‌دستی
• مهاجرت نیروهای متخصص
• ضرورت کنترل آلودگی‌های صنعتی
• ناهماهنگی توسعه شهری با رشد صنایع
• توزیع نامتوازن امکانات میان بخش‌های شهرستان
• کمبود زیرساخت‌های حرفه‌ای گردشگری

چشم‌انداز آینده

آینده لامرد نباید تنها به استقرار چند کارخانه بزرگ محدود شود. این شهرستان زمانی به توسعه پایدار می‌رسد که صنایع مادر به زنجیره‌ای از صنایع پایین‌دستی، شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز آموزشی، خدمات تخصصی، حمل‌ونقل، گردشگری و کسب‌وکارهای محلی متصل شوند.

انتقال آب از خلیج فارس و توسعه آب‌شیرین‌کن‌ها، بازیافت آب صنعتی، احداث نیروگاه‌های خورشیدی و بازیافت حرارت صنایع، اتصال ریلی به بنادر، تکمیل زنجیره آلومینیوم و سیمان، ایجاد صنایع فرآوری معدنی و احیای آثار تاریخی باید در اولویت برنامه‌ریزی قرار گیرد.

لامرد از ظرفیت تبدیل‌شدن به قطب صنعتی، تجاری و لجستیکی جنوب فارس برخوردار است؛ اما تحقق این جایگاه به مدیریت یکپارچه، جذب سرمایه‌گذاری، مشارکت بخش خصوصی، استفاده از نیروهای بومی و رعایت اصول محیط‌زیستی نیاز دارد.